HACETTEPE İLAÇ ve ZEHİR BİLGİ MERKEZİ
(HİZBİM)

SARS Nedir?

Bir solunum yolu hastalığıdır. Önce Hong Kong da başlamış ve iki aylık bir sürede Kuzey Amerika ve Avrupa yı kapsayarak tüm dünyayı saran ve çok kısa sürede ölümlere yol açan bir sağlık sorunu olarak, en az on yıldan bu yana ilk kez Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından küresel bir tehlike olarak nitelendirilmiştir.

Bilim adamları hastalığın temel etkeninin coronavirus denen bir gruba ait olduğunu göstermiştir. Ancak bu virus diğer coronavirus lerden farklıdır. Ayrıca bazı SARS hastalarının solunumla ilgili örneklerinde metapneumovirus adı verilen bir başka etken ve buna karşı oluşan antikorlar da bulunmuştur.

Coronaviruslar nelerdir?

Coronavirus ler, mikroskop altında incelendiğinde bir halkaya veya taca benzeyen bir virus grubudur. Bu viruslar, insanlardaki hafif-orta derecede üst solunum yolu enfeksiyonlarının en yaygın nedeni olup, hayvanlarda (kedi, köpek, domuz, fare, kuş) da solunum, mide barsak, karaciğer hastalıkları ve nörolojik hastalıklara neden olmaktadır.

Coronavirus ler, insanlarda hafif hastalıklara neden oluyorlarsa, bu yeni tür coronavirus nasıl oluyor da SARS gibi yaşamı tehdit eden bir hastalığa yol açabiliyor?

Halen eldeki bilgiler tüm hastalığı tanımlamak için yeterli değildir. Coronavirus ler, insanlarda (özellikle bağışıklık sistemi zayıflamış kişilerde) genellikle zatürrede gözlenmiştir.

SARS ın belirti ve bulguları nelerdir?

Hastalık genellikle 38°C ın üstünde bir ateşle başlar. Hong Kong da, 138 olguluk ilk serinin tüm hastalarında ateş bildirilmiştir. Bazen ateşe, ürperme veya baş ağrısı, rahatsızlık hissi, vücudun çeşitli yerlerinde ağrılar, kas tutulması gibi başka belirtiler de eşlik eder. Bazı insanlarda başlangıçtan itibaren öksürük gibi hafif solunum belirtileri olur.

İki ila yedi gün sonra, balgamlı olmayan kuru bir öksürük gelişir ve bu durum kana yeterli oksijen sağlanamaması noktasına kadar ilerleyebilir. Olguların % 10-20 sinde solunumun desteklenmesi gerekebilir.

Hastaların laboratuvar bulguları ise lenfosit ve trombosit sayılarında azalma ile kanda laktat dehidrogenaz ve kreatin kinaz enzimlerinin düzeylerinde yükselmedir.

SARS a maruz kalınırsa hastalık ne kadar sürede gelişir?

SARS ın kuluçka dönemi 2-7 gündür, ancak, 10 güne kadar uzayabildiğini bildiren tek tük raporlar da vardır. Hastalık genellikle 38°C ın üstünde bir ateşle başlar.

SARS hastaları nasıl tedavi edilir?

Tedavinin esası erken tanı, ivedi karantina ve uygun ilaç tedavisidir.

CDC (Amerikan Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi) SARS için, nedeni bilinmeyen ağır atipik zatürre hastalarının tedavisiyle aynı tedaviyi önermektedir. SARS hastalarında çeşitli tedavi yöntemleri kullanılmaktadır, ancak bunların yararlı olduklarına ilişkin yeterli bilgi bulunmamaktadır. Bu yöntemler arasında atipik zatürrenin bakteriyel tedavisinde etkili olduğu bilinen antibiyotikler, ayrıca oseltamivir ve/veya ribavirin gibi antiviraller bulunmaktadır. Hastalara ribavirin ile ve diğer antimikrobiyallerle birlikte ağızdan ya da damardan steroid de verilmektedir.

SARS nasıl yayılır?

SARS ın ana yayılma yolu damlacıkların bulaşmasıdır, yani SARS hastası öksürdüğünde ya da aksırdığında damlacıklar havaya karışır, bir başka insan da bu havayı solur. SARS ın, kontamine (bulaşmış olan) hava ya da nesneler aracılığıyla yayılması da olasıdır.

SARS, kontamine nesnelere ya da yüzeylere dokunmakla yayılabilir mi?

Bir insan kontamine nesnelere ya da yüzeylere dokunduğunda SARS ın bulaşması olasıdır. Ancak, bu ne sıklıkla olur ya da mutlaka olur mu, şu anda bilinmemektedir. Önceden bilinen coronavirus lerin, çevrede 3 saat kadar canlı kalabildikleri bildirilmiştir. Kontamine nesnelere ve yüzeylere dokunmaya bağlı enfeksiyon riskini tümüyle azaltmak için, ellerin bol suyla ve sabunla çok iyi yıkanması önerilmektedir.

SARS lı bir insan, diğer insanlara hastalığı ne kadar süreyle bulaştırabilir?

Bu güne dek elde edilen bilgiler, ateş veya öksürük gibi belirtiler olduğunda bulaştırma olasılığının en yüksek olduğunu düşündürmektedir. Ancak, SARS hastalarının bu belirtilerden ne kadar önce veya sonra hastalığı başkalarına da bulaştırmaya başladıkları bilinmemektedir.

SARS a yakalanma riski en fazla olanlar kimlerdir?

SARS olgularının en çok, enfekte bir SARS hastası ile (bir ev eşyasını paylaşmakta olanlar gibi) doğrudan yakın temasta bulunan insanlar ve hasta ile ilgilenirken enfeksiyon kontrolünü yeterince uygulamamış olan sağlık çalışanları arasında görüldüğü bildirilmektedir.

İlk bulgulara göre yaşın, nötrofil sayısının ve laktat dehidrogenaz düzeyinin yüksek olması sonucu olumsuz etkilemektedir.

SARS için bir test var mı?

Henüz, SARS için bir test yoktur. Ancak, CDC, DSÖ ve diğer laboratuvarlar birlikte çalışarak yeni coronavirus leri saptamakta çok umut vadeden testler geliştirmişlerdir. Bunlar antijen testleri (ELIZA ve immunfloresans), moleküler testler ve hücre kültürüdür. Pozitif çıkan testler hastanın coronavirus ile enfekte olduğunu gösterir. Sonuç negatif çıkmışsa hastanın SARS olmadığı anlamına gelmez. Ancak SARS tanısı koymanın sadece laboratuvar testlerinin sonucuna bağlı olmadığı, ayrıca klinik değerlendirmenin, akciğer filmlerinin ve tomografilerin ve olası temasın da gerektiği dikkate alınmalıdır.

SARS testinde negatif sonuç hangi anlama gelir ?

Testlerde negatif sonuç çıkması şu anlamlara gelebilir:

• Test doğru değildir (duyarlılığı artırılmış yeni testler gerekir)
• Hasta yeni coronavirus ile enfekte değildir. Enfeksiyon nedeni solunum belirtilerine neden olan zatürre etkeni başka bir patojen (virus, bakteri vb.) olabilir.
• Kan örneği, virus veya onun genetik materyali salgılanmadan önce alınmış olabilir.

Şimdiye dek kaç tane SARS olgusu bildirilmiştir?

DSÖ ne, çoğu Çin den olmak üzere, her gün yeni olgular bildirilmektedir. 1 Kasım 2002 23 Nisan 2003 arasında 26 ülkeden bildirilen toplam olgu sayısı 4288 olup bunların 251 i ölmüş, 2032 si iyileşmiştir. Bu tarihe kadar etkilenen ülkeler (harf sırasıyla) şunlardır: ABD, Almanya, Avustralya, Brezilya, Çin, Endonezya, Filipinler, Fransa, Güney Afrika Cumhuriyeti, Hong Kong, İngiltere, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre, İtalya, Japonya, Kanada, Kuveyt, Malezya, Moğolistan, Romanya, Singapur, Tayland, Tayvan, Vietnam.

SARS ın bulaşmaması için evlerde neler yapılabilir?

CDC, SARS ın bulaşmaması için evlerde alınması gerekli önlemleri şöyle sıralamıştır:

• SARS hastalarında solunum belirtileri ve ateş geçtikten sonraki 10 gün süresince enfeksiyonu kontrol önlemlerine devam edilmelidir. Hastalar bu süre içinde ev dışındaki etkinliklerini kısıtlamalı ve işe, okula ev dışındaki bakım hizmetlerine, diğer kamuya açık yerlere gitmemelidirler
• Bu 10 gün süresince SARS olan hastanın bulunduğu evdeki herkes, sık sık yıkamak ya da alkollü temizleyiciler kullanmak gibi el hijyenine ilişkin önlemlere dikkatle uymalıdır
• SARS hastası, aksırmadan ya da öksürmeden önce ağzını ve burnunu bir kağıt mendille kapatmalıdır. İyileşen hasta mümkünse, enfekte olmayan kişilerle yakın temas sırasında bir cerrahi maske kullanmalıdır. Hasta cerrahi maske giyemiyorsa, evdeki diğer kişiler, hastayla temas sırasında bir maske giymelidir.
• SARS lı hastanın vücut sıvılarına her hangi bir şekilde temas eden kişiler, kullanılıp atılan eldivenler kullanmalıdır. Ancak, eldivenler bu işlemden hemen sonra hiçbir şekilde yıkanmamalı ve tekrar kullanılmamalı, hemen çıkarılıp atılmalıdır.
• SARS hastaları (her ne kadar bu eşyalar sabun ve sıcak su ile elde ya da çamaşır makinesinde yıkama gibi rutin temizleme işlemlerinden sonra diğerleri tarafından kullanılabiliyor olsalar da), yemekle ilgili malzemelerini, havluları ve yatak örtülerini evdeki diğer kişilerle paylaşmamalıdır.
• SARS lı hastaların dokunmuş oldukları tuvalet, lavabo ve diğer yüzeylerin dezenfeksiyonu için evlerde yaygın bir şekilde kullanılan temizleyiciler yeterlidir, ancak temizleyiciler sık sık kullanılmalıdır.
• Evdeki diğer insanların, ateş veya bir solunum hastalığı gibi SARS belirtileri gelişmedikçe, dışarıdaki etkinliklerini kısıtlamaları gerekmez.

Sağlık hizmeti verilen yerlerde SARS ın bulaşmaması için neler yapılabilir?

• Yatmakta olan hastalar için: SARS kuşkusu olan bir hasta hastaneye alındığında enfeksiyon kontrol personeli derhal haberdar edilmelidir. Bu hastalar için gereken önlemler şunlardır:
  • Standart önlemlere (örneğin el hijyeni) ek olarak sağlık personeli hastayla tüm temaslarında gözlerini koruyucu gözlük-maskeler giymelidirler.
  • Temasla ilgili önlemler alınmalıdır (örneğin hastayla ve çevresiyle temas sırasında önlük ve eldiven giyilmelidir).
  • Hava ile ilgili önlemler alınmalıdır (örneğin hasta negatif basınçlı karantina odasında tutulmalı ve odasına girenler N-95 filtreli respiratör kullanmalıdır).
  Hava ile ilgili önlemler tamamen sağlanmazsa, hastalar özel (tek kişilik) bir odada tutulmalı ve odaya giren herkes N-95 filtreli respiratör kullanmalıdır. Mümkünse respiratörler için kalitatif uygunluk testi yapılmalıdır. Sağlık personeli için N-95 respiratörü bulunmuyorsa, cerrahi maskeler kullanılmalıdır.
• Ayaktan başvuran hastalar için: SARS kuşkusu olan hastalar, mümkünse, kliniğe veya acil servise başvurduklarında, karantina koşulları bakımından ayrı bir bölmede (odada) değerlendirilmelidir. Mümkünse hastaya bir cerrahi maske giydirilmelidir.
  • Hastanın bakımıyla ilgilenen tüm sağlık görevlileri N-95 maskesi giymelidir. Hastayı değerlendirirken veya taşırken önlem alınmalıdır (örn. acil serviste veya klinikte görevli personel). Bu personelin N-95 maskeleri yoksa, cerrahi maske giymelidir.

Sağlık hizmeti verilen yerlerde SARS hastalarının ziyaretçileri için ne gibi önlemler alınmalıdır?

SARS hastalarını ziyaret eden yakınları (aile üyeleri veya evdeki diğer kişiler gibi) enfeksiyon riski altındadırlar. Sağlık hizmeti verilen yerlerde, ziyaretçiler arasında ateş veya solunum sistemiyle ilgili belirtileri gösterenlerin bulunup bulunmadığı dikkatle araştırılmalı, bu belirtileri gösterenler varsa ziyaret etmelerine izin verilmemeli ve bu konuda bilgilendirilmelidirler. Bu gibi yerlerde, tüm ziyaretçiler enfeksiyon kontrol önlemleri konusunda aydınlatılmalıdır.

SARS bakımından, yolculuk ile ilgili her hangi bir kısıtlama söz konusu mudur?

Hastalığın ana merkezleri olan Çin, Hong Kong, Hanoi, Vietnam, veya Singapur a çok zorunlu olmayan veya isteğe bağlı olan gezilerin ertelemesi önerilmektedir.

Etkilenmiş bir bölgeye gidilmesi zorunlu ise, ne gibi önlemler alınmalıdır?

Öncelikle, zorunlu değilse veya isteğe bağlı ise ertelenmesi uygundur. Ancak ertelenemeyen yolculuklar için:

• Ayrılmadan önce:
  
  - Yolculuk için, içinde bir termometre, dezenfektan, cerrahi maskeler, bir kullanımlık eldivenler, alkollü el temizleyici bulunan bir ilk yardım çantası hazırlanmalıdır.
  - Yolculuğa katılacak herkes SARS hakkında bilgi sahibi olmalıdır.
  - Yolcu, aşılarıyla ilgili bir eksiği olmadığından emin olmalı; yolculuğa çıkmadan 4-6 hafta önce hekimiyle görüşerek bilgilerini güncelleştirmelidir. Gerekiyorsa sağlık sigortasıyla görüşmelidir.
• SARS olan bölgedeyken:
  
  - Tüm bulaşıcı hastalıklarda olduğu gibi, savunmanın temeli dikkatli bir el hijyenidir. Genel kural olarak eller sık sık su ve sabunla yıkanmalıdır; gözle görülür şekilde kirlenmiş değilse diğer bir seçenek olarak alkollü çözeltiler kullanılabilir.
  - Enfeksiyon olasılığını en az indirmek için, mümkünse, insanlarla yakın temastan kaçınılmalıdır. Kamuya açık yerlerde rutin maske kullanımı önerilmemektedir.
• SARS ile uyumlu belirtiler olduğu düşünülüyorsa:
  
  - Ateş ve solunum sistemi ile ilgili belirtiler varsa derhal bir sağlık kuruluşuna baş vurulmalıdır. Ancak, muayenehaneye veya acil servise gitmeden önce, diğer insanlara bulaştırmamak için, gerekli düzenlemelerin yapılabilmesine fırsat tanımak için, önce hekimle konuşulmalıdır.
  - Sağlık kuruluşu hakkında bilgi almak için en yakın Türk Büyükelçiliğine veya Konsolosluğuna başvurularak yardım istenebilir. Hastayken yolculuk yapılmamalı ve diğer insanlara bulaşmayı önlemek için mümkün olduğunca temastan kaçınılmalıdır.
  - Hasta insan öksürürken ve aksırırken ağzını ve burnunu bir kağıt mendille kapatmalıdır. Sağlıklı insanlarla temasta iken mümkünse bir cerrrahi maske giyilmelidir. Hasta giyemiyorsa, temasta bulunduğu kişiler giymelidir.
  - SARS lı hastanın vücut sıvılarına doğrudan temas edilmemeli, bir kullanımlık eldivenler giyilmelidir. Ancak eldiven kullanımı uygun el hijyeninin yerini tutmaz. Temas zorunluluğu sona erdiğinde eldivenler derhal çıkarılıp atılmalı ve eller temizlenmelidir. Eldivenler hiçbir şekilde yıkanmamalı ve yeniden kullanılmamalıdır.
  - SARS lı bir hasta ile kalırken el hijyeni ile ilgili önerilere dikkatle uyulmalıdır.
  - SARS lı hasta ile yiyecek malzemeleri, havlular ve yatak takımları paylaşılmamalıdır.
  - Vücut sıvıları ile kirlenen tuvalet, lavabo gibi yerler bir dezenfektan ile temizlenmeli, bu işlem sırasında eldiven giyilmelidir. Daha sonra eller iyice yıkanıp eldiven atılmalıdır.
  - SARS lı biri ile kalırken, ateş ve solunum sistemi ile ilgili belirtiler olmadıkça, dışarıdaki etkinlikleri kısıtlamaya gerek yoktur.
• Döndükten sonra: - SARS ile etkilenmiş bölgeden döndükten sonraki 10 gün süresince kişiler sağlıklarını dikkatle izlemelidir. Bu süre içinde aile bireylerinin her hangi birinde 38°C ın üstünde ateş ve solunum belirtileri gelişirse derhal bir sağlık görevlisine danışılmalı ve yapılmış olan yolculuk hakkında bilgi verilmelidir. Ancak, muayenehaneye veya acil servise gitmeden önce, diğer insanlara bulaştırmamak için, gerekli düzenlemelerin yapılabilmesine fırsat tanımak için, önce hekimle konuşulmalıdır.

SARS TEDAVİSİ REHBERİ

SARS ta ateş ve solunum sistemi ile ilgili semptomlara ek olarak gelişebilecek diğer semptomlar: Baş ağrısı, kas tutulması, iştah kaybı, kırıklık, konfüzyon, raş ve diyare.

Ailede iki veya daha fazla kişi SARS kuşkusuyla hastaneye kaldırılmışsa, bu hastanın akciğer filmi normal çıkmış olmasına karşın hastaneye yatırılması düşünülebilir.

Standart tedavi, beta laktamları (ko-amoksiklav veya sefuroksim) ve makrolid (klaritromisin veya azitromisin) ya da fluorokinolonlar (levofloksazin) gibi atipik pnömoni için olanları kapsar.

Yararlanılan kaynaklar:

Lee N ve ark. A major outbreak of severe acute respiratory syndrome in Hong Kong . www.nejm.org April 7, 2003

Peins JSM ve ark. Coronavirus as a possible cause of severe acute respiratory syndrome . http://image.thelancet.comextras/03art3477web.pdf

Commentary: Guideline on management of severe acute respiratory syndrome (SARS) . "http://image.thelancet.comextras/03art3477web.pdf

Severe acute respiratory syndrome (SARS)- Multi-country outbreak Update 35 http://www.who.int/csr/don